Ավելի քան 1700 տարվա անընդմեջ ավանդույթ։ Սկսած 301 թվականից, երբ Հայաստանն առաջինն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն, յուրաքանչյուր մկրտություն, պսակադրություն և օրհնություն կրում է հազարամյակների ուժը։
301 թվականին Տրդատ Գ թագավորը քրիստոնեությունը հռչակեց Հայաստանի պետական կրոն՝ Հռոմեական կայսրության Միլանի հրովարտակից ամբողջ տասներկու տարի առաջ։ Դարձի գլուխ կանգնեց Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը, ով Խոր Վիրապի զնդանում տասներեք տարվա բանտարկությունից հետո մկրտեց թագավորին։
Հայ Առաքելական Եկեղեցին իր հիմնադրումը կապում է անմիջապես Թադևոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հետ, ովքեր քարոզել են Հայաստանում առաջին դարում։ Եկեղեցին ստեղծեց իր ուրույն ծիսակարգը, ճարտարապետությունը և հոյակապ հայոց այբուբենը, որը 405 թվականին ստեղծեց Մեսրոպ Մաշտոցը, որպեսզի Սուրբ Գիրքը հնարավոր լինի կարդալ մայրենի լեզվով։
Այսօր Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը մնում է աշխարհասփյուռ հայության հոգևոր սիրտը։ Կյանքի յուրաքանչյուր անցում՝ ծնունդ, ամուսնություն, հիշատակ, իր իմաստը գտնում է հինավուրց քարե պատերի ներսում, որտեղ խունկը, շարականներն ու մոմի լույսը երբեք չեն դադարել։
Հայկական մկրտությունը՝ քրիստոնեական ամենահին անընդմեջ ծեսերից մեկը, սկիզբ է առնում 301 թվականից, երբ Հայաստանը դարձավ առաջին ազգը, որ քրիստոնեությունն ընդունեց որպես պետական կրոն։ Նորածիններին ավանդաբար երեք անգամ ընկղմում են օրհնված ջրի մեջ, օծում սուրբ մյուռոնով և եկեղեցի ընդունում կնքահոր և կնքամոր հետ, ովքեր դառնում են ցկյանս հոգևոր ուղեկիցներ։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելՊսակադրությունից առաջ գալիս է նշանադրությունը՝ փեսայի ընտանիքը պաշտոնապես այցելում է հարսի ընտանիքին՝ նրա ձեռքը խնդրելու համար («խոսք կապել»)։ Ընտանեկան հավաքի ժամանակ փոխանակվում են մատանիներ՝ նշանադրությունը կնքելու համար, և շատ ընտանիքներ դեռ խնդրում են քահանային օրհնել մատանիները տոնակատարությունից առաջ։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելՀայկական պսակադրության արարողությունը կենտրոնացած է հարսի և փեսայի գլխին խորհրդանշական թագեր դնելու շուրջ՝ նրանց դարձնելով իրենց նոր օջախի թագավորն ու թագուհին։ Քահանան նրանց ձեռքերը կապում է սրբազան նարոտով, օրհնում հազարամյա աղոթքներով և կիսում գինու ընդհանուր բաժակը՝ որպես ընդհանուր կյանքի խորհրդանիշ։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելՀայ Եկեղեցին երբեք չի բաժանել Սուրբ Ծնունդը Աստվածահայտնությունից․ հունվարի 6-ի Սուրբ Ծնունդը միևնույն գիշեր նշում է և՛ Քրիստոսի ծնունդը, և՛ նրա մկրտությունը Հորդանան գետում։ Նախատոնակը սկսվում է մոմավառ պատարագով, որին հաջորդում է Ջրօրհնեքը՝ եկեղեցու աղբյուրի մոտ։ Հաջորդ օրերին քահանաները այցելում են ծխականների տներ՝ օրհնելու նրանց նոր օրհնված ջրով։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելՍուրբ Ծնունդից քառասուն օր անց ընտանիքները հավաքվում են եկեղեցու մոմից վառված խարույկների շուրջ՝ նշելու Տիրոջ ընծայման տոնը։ Նորապսակ զույգերը ցատկում են կրակի վրայով՝ օրհնության համար, իսկ մեծերը կիսվում են սերնդեսերունդ փոխանցված երգերով՝ լուսավոր կամուրջ հին ծեսի և ընտանեկան ուրախության միջև։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելՔանի որ արմավենու ճյուղեր Հայաստանում չեն աճում, ընտանիքները փոխարենը զարդարում են ուռենու ճյուղեր՝ կապելով չորացրած մրգեր, չամիչ և բամբակի փնջեր՝ ձևավորված որպես ծաղիկներ։ Երեխաները այս «ծաղիկ» ճյուղերը եկեղեցի են բերում՝ օրհնվելու Զատկից առաջ եկող կիրակի օրը, ապա տանը պահում ամբողջ տարին։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելԶատիկը՝ Հայ Եկեղեցու տոնացույցի ամենասուրբ օրը, փակում է Մեծ Պահքի 48 օրերը՝ մոմավառ կիսգիշերային պատարագով և ուրախ հռչակումով՝ «Քրիստոս յարեաւ ի մեռելոց»։ Ընտանիքները ձվերը ներկում են խորը կարմիր՝ սոխի կեղևով, ապա սեղանի շուրջ ընկերական խաղով զարկում են դրանք միմյանց։ Ամսաթիվը փոխվում է ամեն տարի՝ հաշվարկված Հայ Եկեղեցու սեփական ցիկլով, ոչ թե արևմտյան օրացույցով։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելԶատկից քառասուն օր անց Համբարձումը նշում է Քրիստոսի համբարձումը երկինք, սակայն Հայաստանում այն հավասարապես հայտնի է մթնշաղից հետո տեղի ունեցող ավանդույթով։ «Վիճակ» գուշակության խաղում աղջիկները մի իր են գցում գիշերվա ընթացքում դրսում մնացած վայրի ծաղիկներով ու ջրով լցված սափորի մեջ, ապա հաջորդ առավոտ հանում են դրանք ժողովրդական երգի ուղեկցությամբ՝ կանխագուշակելով յուրաքանչյուրի գալիք տարին — հայկական տոնացույցի ամենասիրված երեկոներից մեկը։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելՀայաստանի ամենաուրախ ամառային ավանդույթը՝ բոլորը, նույնիսկ անծանոթները, փողոցներում ջուր են լցնում միմյանց վրա՝ առանց թույլտվության։ Այժմ կապված Քրիստոսի Այլակերպության տոնի հետ (Զատկից 14 շաբաթ անց), Վարդավառի արմատները հասնում են մինչև Աստղիկ աստվածուհու հեթանոսական տոնակատարությունները և մնում է այն օրը, որին երեխաները ամենաշատն են սպասում։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելՕգոստոսի 15-ին՝ Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնին, քահանաները հենց խորանի մոտ օրհնում են սեզոնի առաջին հասունացած խաղողը. հենց դրա համար է, որ շատ բարեպաշտ հայեր սպասում են այս օրվան՝ նոր բերքից խաղող կամ գինի ճաշակելուց առաջ։ Զամբյուղները բերվում են եկեղեցի, օրհնվում և հետո բաժանվում ծխականների միջև՝ ավանդույթ, որի արմատները հասնում են հազարամյակների խորքից՝ հայկական այգեգործության մեջ։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելԽաչվերացը, սեպտեմբերի կեսերին, հիշատակում է Ս. Խաչի գյուտը Երուսաղեմում և փակում Հայ Եկեղեցու տարվա հինգ մեծ «Տաղավար» տոների շրջանը։ Բույրավետ ռեհանով պսակված խաչը բարձրացվում և օրհնվում է ժողովրդի առջև, և արարողությունից հետո ռեհանի ճյուղեր բաժանվում են ներկաներին. շատ ընտանիքներ դրանք դնում են աղոթագրքի մեջ կամ կախում դռան վերևում։
Տեսեք ինչ վերցնել հետներդ և ինչ սպասելԿարող ենք հավաքել մկրտության անհրաժեշտ իրերը՝ նախապես հոգսեր չունենալու համար։
Հաղորդագրության մեջ նշեք՝ ցանկանում եք արարողության հավաքածուն, հավելումները, թե՝ երկուսը միասին։
32 պատմական եկեղեցի և վանք
Մայր Աթոռը՝ աշխարհի հնագույն տաճարը և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի նստավայրը։
Մուտքն ազատ է (նվիրատվություններով), բաց է ամեն օր՝ մոտավորապես առավոտյան 7-ից մինչև երեկոյան 8-ը։ Տարածքը հարթ է ու հեշտ՝ առանց աստիճանների կամ զառիթափի, լավ առաջին կանգառ է նորածնի հետ։ Գանձարան-թանգարանն առանձին տոմս ունի և իր սեզոնային ժամերով է աշխատում։
Մասամբ փորված ժայռի մեջ։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հուշարձան՝ անկրկնելի ակուստիկայով։
Մուտքն ազատ է (կայանատեղին՝ չնչին վճարով)։ Բաց է ամեն օր՝ մոտավորապես 8-9-ից մինչև երեկոյան 8-ը։ Վերև տանող ճանապարհը քարքարոտ ու անհարթ է՝ խաչքարերին տանող որոշ աստիճաններով, ինչը դժվար է սայլակով, բայց հարմար է մեծ երեխաների համար։ Տեղում կա խմելու ջրի աղբյուր և նախուտեստի վաճառողներ մուտքի մոտ, բայց լիարժեք սրճարան չկա։
Արարատի դիմաց, որտեղ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը բանտարկված էր 13 տարի։
Մուտքն ազատ է։ Լավագույնն է այցելել վաղ առավոտյան՝ Արարատի ամենամաքուր տեսարանի համար։ Հիմնական տարածքն ու եկեղեցին հարթ են ու հասանելի, սակայն Սուրբ Գրիգորի բանտարկության հայտնի ստորգետնյա խուցը հասանելի է միայն նեղ, զառիթափ սանդուղքով՝ հետաքրքիր մեծ երեխաների համար, բայց ոչ սայլակի կամ նորածնի հետ։
Ժայռեղեն վանք-ամրոց Սյունիքում՝ միջնադարյան Հայաստանի մեծագույն համալսարանի օջախը։
Մուտքը հենց վանք ազատ է։ «Տաթևի թևեր» ճոպանուղին ամենահեշտ միջոցն է վերև բարձրանալու նորածնի հետ՝ խուսափելով գալարուն լեռնային ճանապարհից. խնդրում ենք ստուգել ընթացիկ գները և աշխատանքային ժամերը՝ քանի որ առցանց աղբյուրները հակասական գներ են նշում։ Ամռանը բաց է մոտավորապես 9-ից 19/20-ը, ձմռանը՝ ավելի կարճ ժամերով, փակ երկուշաբթի օրերին։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության գոհար կանաչ հյուսիսում՝ կառուցված Աշոտ Գ թագավորի օրոք։
Ավելի հանգիստ, քիչ այցելվող ՅՈՒՆԵՍԿՕ հուշարձան հյուսիսում. մուտքի վճարի մասին տվյալները տարբեր են, ուստի արժե ճշտել տեղում։ Հիմնական համալիրի համար հատուկ հասանելիության խոչընդոտներ չհայտնաբերվեցին, բայց Երևանից ճամփորդությունն ավելի երկար է (Ալավերդու միջով)։
Վանք՝ կարմիր ժայռերի տպավորիչ կիրճում, հասանելի է եկեղեցու սեփական ճակատից դուրս ցցված նեղ քարե սանդուղքով։
Մուտքն ազատ է; կայանատեղիի փոքր վճար (~100 դրամ) սովորական է հայկական վանքերում։ Բաց է ամեն օր, ամռանը՝ մոտավորապես 9:00-19:00, ձմռանը՝ ավելի կարճ։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու վերին հարկը հասանելի է շենքի ճակատից դուրս ցցված նեղ քարե սանդուղքով, ինչը հարմար չէ սայլակների կամ փոքր երեխաների համար, նման Խոր Վիրապի սանդուղքին։
7-րդ դարի տաճար, որի կլոր, 32-անկյուն ձևը եզակի էր հայկական ճարտարապետության մեջ. այն փլուզվել է դարեր առաջ, և հիմքերն այժմ բաց են երկնքի տակ։
Սա ավերակ է, ոչ գործող եկեղեցի, բաց երկնքի տակ գտնվող հնագիտական հուշարձան (ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ, համատեղ ցուցակագրված Էջմիածնի հետ)։ Հարթ, հեշտ քայլելի հողատարածք պեղված հիմքերի վրա. մուտքի վճարն ու ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
7-րդ դարի հայկական ճարտարապետության գլուխգործոց, կառուցված Սուրբ Հռիփսիմեի գերեզմանի վրա. այսօր Հայաստանի ամենահայտնի եկեղեցիներից մեկը իրական հարսանիքների և մկրտությունների համար։
Մուտքն ազատ է (նվիրատվությունները ողջունելի են)։ Գործող Հայ Առաքելական եկեղեցու ծխական համայնք է, ոչ թանգարան, այստեղ պարբերաբար կատարվում են ծիսակատարություններ, ուստի այցը պլանավորեք դրան համապատասխան։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ (համատեղ ցուցակագրված Էջմիածնի և Զվարթնոցի հետ)։
Վերակառուցվել է միջնադարյան երկրաշարժից հետո, Դիլիջանի մոտակայքի անտառապատ բլուրներում, տուն Հայաստանի ամենագեղեցիկ քանդակազարդ խաչքարերից մեկի (1291 թ.)։
Մուտքն ազատ է; կայանատեղիի փոքր վճար (~200 դրամ) սովորական է։ Արտաքին պարիսպներ չկան, համալիրը գտնվում է ուղղակիորեն Գոշ գյուղի տների կողքին։ Բաց երկնքի տակ, ֆիքսված ժամեր չկան։
Ամրոց Արագածի լանջին, 2300մ բարձրության վրա, որի 1026 թվականի եկեղեցին դեռ կանգուն է ավերակների մեջ։
Մուտքի վճարի վերաբերյալ տեղեկությունները տարբեր են (ոմանք ասում են ազատ, ոմանք՝ փոքր վճար), արժե ստուգել տեղում, ինչպես Հաղպատի դեպքում։ Բարձր բարձրություն (2300մ). ճանապարհը կարող է փակվել ձյան պատճառով մոտավորապես ապրիլից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածից դուրս։ Անհարթ, մասամբ չասֆալտապատ տարածք, հարմար չէ սայլակների համար։
Կանգնած է Կասաղ գետի կիրճի եզրին, Արագածի մոտակայքում. այստեղ մի ժամանակ մոմի լույսի ներքո վերաշարադրվում էին սաղմոսներ։
Մուտքն ազատ է։ Գտնվում է ուղղակիորեն զառիթափ կիրճի եզրին, ուշադիր հետևեք երեխաներին անդունդի մոտ։ Բաց երկնքի տակ, ֆիքսված ժամեր չկան։
Երևանում պահպանված միակ միջնադարյան եկեղեցին՝ 13-րդ դարի կորիզ, որը մի ժամանակ ծածկված էր շատ ավելի մեծ տաճարով և փրկվեց հանրության բողոքի շնորհիվ խորհրդային տարիներին քանդումից։
Մուտքն ազատ է։ Գտնվում է Աբովյան փողոցում, Հանրապետության հրապարակից քիչ հեռու՝ հարթ, սալապատված և հասանելի սայլակով։ Ընդամենը 5.4 x 7.5 մ ներսում, ծառայում է որպես փոքր աղոթատուն, ոչ թե լիարժեք ծխական եկեղեցի, ուստի սովորաբար չի օգտագործվում մկրտությունների կամ պսակադրությունների համար. ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
Գյումրու մեծաշուք տաճարը Վարդանանց հրապարակում, կառուցված միջնադարյան Անիի տաճարի օրինակով. ծանր վնասված 1988 թ. երկրաշարժից և տասնամյակից ավելի մնացել է քաղաքի ամենահայտնի ավերակը, մինչև երկարատև վերականգնումը 2024 թ. այն վերադարձրեց աստվածպաշտությանը։
Խոշոր, նոր վերաօծված Հայ Առաքելական տաճար հենց Գյումրու կենտրոնական հրապարակում՝ հարթ, բաց հրապարակ, հարմար սայլակով։ Վերաօծվել է 2024 թվականի դեկտեմբերին՝ ավելի քան երկու տասնամյակ տևած վերականգնումից հետո. մուտքի վճարն ու ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում, հատկապես ակտիվ ծիսակատարությունների ժամանակ։
Միջնադարյան կրթության և ձեռագրերի նկարազարդման կենտրոն 10-րդ դարից Դեբեդի կիրճում. համատեղ ցուցակագրված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից Հաղպատի հետ, որի ճարտարապետական «զույգ եղբայրը» գտնվում է մոտավորապես 15 կմ հեռավորության վրա ճանապարհով։
Մուտքն ազատ է (նվիրատվություններով), բաց է մոտավորապես 9:00-18:00։ Գտնվում է սարահարթի վրա Ալավերդու վերևում, հիմնականում հարթ բակերով, թեև որոշ ներքին մատուռներ հասանելի են նեղ քարե աստիճաններով։ Հաճախ զուգակցվում է Հաղպատի հետ նույն մեկօրյա այցում, Դեբեդի կիրճի հակառակ կողմում։
Չորս եկեղեցուց բաղկացած միջնադարյան համալիր, հիմնադրված Պահլավունի իշխանների կողմից՝ ամենահին եկեղեցին կառուցվել է 1013 թվականին, ուղղակիորեն Ծաղկաձոր դահուկային հանգստավայրի տարածքում։
Մուտքն ազատ է։ Գտնվում է ուղղակիորեն Ծաղկաձորի տարածքում, հեշտ հավելում է հանգստավայրում անցկացրած օրվան՝ հարթ, սալապատված բակ, հարմար սայլակով։ Վերականգնվել է երկրաշարժի վնասներից հետո (գմբեթները վերականգնվել են մինչև 2000 թվականը)։ Մուտքի վճարն ու ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
Ախուրյան գետի ափին գտնվող հինգ եկեղեցուց բաղկացած համալիր, հիմնադրված իշխան Վահրամ Պահլավունու կողմից՝ երկու անգամ ավերվել է միջնադարյան արշավանքներից, ապա 1870 թվականին վերականգնվել է որպես ծխական եկեղեցի՝ Կարսից գաղթած հայերի համար։
Մուտքն ազատ է։ Գյումրու շքեղ 19-րդ դարի տաճարի (Սուրբ Ամենափրկիչ) ավելի հանգիստ ու հին զույգը, իսկական միջնադարյան խորություն հենց քաղաքից դուրս։ Գետափնյա տեղանք՝ որոշ անհարթություններով։ Մուտքի վճարն ու ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
Ակտիվ գործող վանք Արթիկի մոտակայքում, Շիրակում՝ ամենահին մատուռը (Սուրբ Գրիգոր) կառուցվել է ոչ ուշ, քան 7-րդ դարում, իսկ գերիշխող՝ Զաքարյան ժամանակաշրջանի տաճարը ավելացվել է 1201 թվականին։ Բնակվող վանականներ, իսկապես հանգիստ, զբոսաշրջային սովորական երթուղիներից դուրս։
Մուտքն ազատ է, բաց է ամբողջ տարին՝ առանց հաստատագրված փակման ժամի։ Երևան–Գյումրի մայրուղուց ~15 կմ հեռավորության վրա. տաքսին Երևանից արժե մոտավորապես 10,000–11,000 դրամ, կամ ավտոբուսով Արթիկով։ Անհարթ տեղանք և որոշ քանդված հատվածներ, լավագույն ժամանակը՝ մարտից հոկտեմբեր։
Ոչ թե մեկ եկեղեցի, այլ Հայաստանի ամենամեծ խաչքարադաշտը՝ մոտ 900 խաչքար՝ տարածված 7 հեկտարի վրա, որոնցից ամենահինը թվագրվում է ուշ 10-րդ դարով, իսկ մեծ մասը՝ 13-17-րդ դարերով, կողքին՝ համեստ 9-րդ դարի մատուռ։
Ազատ մուտքով, բացօթյա հուշարձան։ Սա գերեզմանոց և բացօթյա քարակոփության հավաքածու է, ոչ թե գործող ծխական համայնք, ուստի չի օգտագործվում մկրտությունների կամ պսակադրությունների համար, եկեք հենց խաչքարերի համար, որոնցից մի քանիսը փորագրված են արտասովոր մանրամասնությամբ։ Հիմնականում հարթ, խճապատ արահետներ, հարմար սայլակով հիմնական արահետներով, թեև որոշ հատվածներ անհարթ են։ Ֆիքսված ժամեր չկան, մուտքի մոտ սովորաբար հուշանվերների կրպակ կա։
Անտառապատ վանք, հայտնի իր հարուստ քարակերտ զարդանախշով, որը որոշ աղբյուրների կողմից դասվում է Հայաստանի լավագույններից՝ Նորավանքի և Գանձասարի կողքին։ Ամենահին եկեղեցին՝ 10-11-րդ դարից, հիմնական տաճարը կառուցվել է 1205 թվականին։
Մուտքն ազատ է։ Գտնվում է Աճաջուր գյուղից դուրս, խորը անտառում՝ չասֆալտապատ մոտեցման ճանապարհով և անհարթ քարքարոտ տարածքով համալիրի շուրջ, հարմար չէ սայլակների համար։ Մուտքի վճարն ու ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
10-րդ դարի վանք Արփա գետի ափին, հիմնադրված Սյունիքի Սոֆիա իշխանուհու կողմից, ով, ասում են, Վայոց ձորն անվանել է «մատանի առանց քարի» և կառուցել այս վանքը՝ որի անվանումը նշանակում է «կլոր տաճար»՝ որպես դրա գոհարը։
Մուտքն ազատ է։ Հասանելի է մոտավորապես 1,5 կմ ոտքով հիմնական ճանապարհից՝ կամուրջն անցնելուց հետո, հարմար չէ սայլակի համար։ Մուտքի վճարն ու ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, կառուցված 1031 թվականին Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու կողմից, գտնվում է 9-10-րդ դարերի Բագրատունի-Պահլավունի բերդի ներսում՝ Հրազդանի կիրճի վրայով, Երևան-Սևան ճանապարհին։
Մուտքն ազատ է, բացօթյա հուշարձան է՝ առանց տոմսարկղի։ Եկեղեցին ինքնին գտնվում է գյուղում՝ բլրի ստորոտում, հարթ, հեշտ մոտեցում։ Բլրի վրայի բերդի ավերակներին հասնելու համար պետք է բարձրանալ չասֆալտապատ արահետով, կան երկու չնշված ուղիներ. գյուղի բնակիչները կարող են ցույց տալ ավելի հեշտը։ Ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
13-րդ դարի ավերակ վանական համալիր՝ Սուրբ Ստեփանոս և Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցիներով և գավիթով՝ մանրամասն քանդակազարդված, թաքնված Ազատ գետի կիրճում՝ Խոսրովի արգելոցի ներսում, Գառնիից և Գեղարդից ոչ հեռու։
Ի տարբերություն ցուցակի մյուս վայրերի, վանք ասֆալտապատ ճանապարհ չկա. այցելուները մեքենայով մտնում են Խոսրովի արգելոց՝ Գառնիի մոտից (անհարթ ճանապարհով, մի հատվածում լավ կլինի 4x4 մեքենա), ապա շուրջ մեկ-երկու ժամ քայլում են Ազատ գետի ափով՝ ավերակներին հասնելու համար. ամբողջ ուղևորությունը հաշվեք կես օր։ Արգելոց մուտքի համար հնարավոր է փոքր վճար լինի. ընթացիկ գինը կամ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղական տուր-օպերատորի հետ մեկնելուց առաջ։ Հուշարձանն ինքնին չվերականգնված ավերակներ են՝ անհարթ մակերեսով և հարմարությունների բացակայությամբ, հարմար չէ սայլակի կամ շատ փոքր երեխաների համար։
Արարատյան Հայրապետական թեմի աթոռանիստը, կանգնած վաղքրիստոնեական մենաստան-ճգնարանի տեղում, որն ավերվել է 1679 թ. երկրաշարժից. ներկայիս տաճարը օծվել է 1842 թվականին, ապա վերակառուցվել և գմբեթը նորոգվել է 1971–76 թթ.՝ Վազգեն Ա Կաթողիկոսի օրոք։
Մուտքն ազատ է։ Հանրապետության հրապարակից ոտքով կամ կարճատև տաքսիով՝ Մաշտոցի պողոտայով դեպի Հրազդանի կիրճ. հարթ, սալապատված փողոցներ, հասանելի սայլակով։ Որպես Երևանի Արարատյան Հայրապետական թեմի աթոռանիստ, դա մեծ, ակտիվ ծխական համայնք է, որտեղ կանոնավոր կերպով անցկացվում են մկրտություններ և պսակադրություններ. ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։ Սուրբ Սարգիսը ժողովրդականորեն կապվում է սիրո և ամուսնության հետ, և որոշ այցելուներ տաճարը համարում են ցանկությունների կատարման վայր, թեև մենք չկարողացանք հաստատել որևէ կոնկրետ ծեսի (օրինակ՝ ժապավենների կապման) մանրամասները հենց այստեղ։
Երևանում պահպանված երկրորդ ամենահին եկեղեցին Կաթողիկեից հետո՝ երեք նավով բազիլիկ առանց գմբեթի, վերակառուցված կարմիր քարից 1693–94 թթ.՝ 1679 թ. երկրաշարժից ավերված վանքի տեղում. «Զորավոր» անվանումը, ըստ ավանդության, գալիս է այստեղ պահված 13-րդ դարի պատկերազարդ Աստվածաշնչից։
Մուտքն ազատ է։ Գտնվում է Մաշտոցի պողոտայի մոտակայքում գտնվող փոքրիկ, հանգիստ եկեղեցու բակում. հարթ, սալապատված արահետներ, հասանելի սայլակով, և նկատելիորեն ավելի հանգիստ, քան Երևանի կենտրոնի ավելի աշխույժ եկեղեցիները։ Ակտիվ ծխական համայնք, որտեղ կատարվում են մկրտություններ և պսակադրություններ. ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
Լեռնային վանք Արագածի հարավային լանջին, կառուցված Մամա Խաթուն իշխանուհու՝ Վաչե Ա Վաչուտյան իշխանի կնոջ պատվերով. նույն ազնվական տոհմը, որ պատվիրել է Հովհաննավանքն ու Սաղմոսավանքը մոտակայքում, և, ինչպես ասում են, նույն ճարտարապետը՝ Աղբայրիկ վարդապետը, աշխատել է երեքի վրա էլ։
Մուտքն, ըստ մեր հետազոտության, ազատ է, թեև ընթացիկ վճարներն ու ժամերն ինքնուրույն հաստատել չկարողացանք, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։ Համալիրը գրեթե անվնաս է պահպանվել մոնղոլական արշավանքների ժամանակաշրջանում և ունի 57 միջնադարյան որմնարձանագրություն՝ թվագրված 1213–1494 թթ., Մամա Խաթուն իշխանուհու շիրիմը գտնվում է գավթի ներսում։ Սա ցուցակի Արագածոտնի վանքերից ամենահեռավորն ու ամենաքիչ այցելվողն է՝ 100-ից քիչ բնակիչ ունեցող փոքրիկ լեռնային գյուղում, ավելի քան 1700մ բարձրության վրա. ճանապարհի վերջին հատվածի որակը հաստատել չկարողացանք, ուստի ժամանակ պահեստավորեք և մի հույս դրեք արագ ու հեշտ մոտեցման վրա, ինչպիսին Սաղմոսավանքի կամ Կարմրավորի դեպքում է։
Փոքրիկ, կարմիր գմբեթով գոհար ուղիղ Աշտարակի կենտրոնում. ընդամենը մոտ 6 × 7.5 մ չափերով, Հայաստանում պահպանված ամենահին եկեղեցիներից մեկը, որը ճարտարապետության պատմաբանների կողմից համարվում է շրջադարձային կետ՝ դեպի խաչագմբեթ ձևը, որ դարեր շարունակ ձևավորել է հայկական եկեղեցաշինությունը։ «Կարմրավոր» անունը նշանակում է «կարմրավուն»՝ իր սալապատ գմբեթի պատճառով։
Մուտքն ազատ է։ Գտնվում է Աշտարակի կենտրոնում՝ հարթ և սալապատված, հասանելի սայլակով։ Կաթողիկեին մոտ նույն փոքր չափերով, այն ավելի շատ ընկալվում է որպես պատմական հուշարձան, քան լիարժեք գործող ծխական եկեղեցի, ուստի սովորաբար չի օգտագործվում մկրտությունների կամ պսակադրությունների համար. ճշգրիտ ժամերը հաստատված չեն մեր հետազոտությամբ, խորհուրդ է տրվում ստուգել տեղում։
Հայոց այբուբենի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի շիրիմը գտնվում է այս դեռևս գործող ուխտավայր եկեղեցու խորանի տակ։
Մուտքն ազատ է (նվիրատվությունները ողջունելի են)։ Խոշոր, դեռևս գործող ուխտավայր եկեղեցի․ Մեսրոպ Մաշտոցը, ով 405 թվականին ստեղծեց հայոց այբուբենը, թաղված է խորանի տակ գտնվող դամբարանում։ Հարթ, սալահատակված տարածքը հարմար է սայլակով այցելության համար։ 1996 թվականից Արագածոտնի թեմի կենտրոնն է, հետևաբար խոշոր, ակտիվ ծխական համայնք է, որտեղ իրական մկրտություններ և հարսանիքներ են կատարվում. ճշգրիտ ժամերը մեր հետազոտությամբ չհաստատվեցին, ուստի ստուգեք տեղում, հատկապես հոկտեմբերին՝ Սուրբ Թարգմանչաց տոնի շրջանում։
Հայաստանի լավագույն գմբեթավոր բազիլիկաներից մեկը՝ Լոռու մարզի գյուղում, Դեբեդի կիրճի վրայով. ներկայիս եռանավ ձևը թվագրվում է 8-րդ դարի վերակառուցմամբ՝ Հովհաննես Գ Օձնեցի կաթողիկոսի օրոք, վարդագույն ֆելզիտ քարից, Քրիստոսի և հրեշտակների քանդակազարդ պատկերներով։
Մուտքն ազատ է, բաց ամեն օր։ Դեռևս գործող ծխական եկեղեցի, վերջերս վերանորոգված (2012–2014)։ Լավ է զուգակցվում Սանահինի և Հաղպատի վանքերի ու Դեբեդի կիրճի ճոպանուղու հետ Լոռու մեկօրյա ուղևորության ընթացքում. ճշգրիտ ժամերը մեր հետազոտությամբ չհաստատվեցին, ուստի ստուգեք տեղում։
7-րդ դարի եկեղեցի, կառուցված Եզրաս Ա կաթողիկոսի կողմից Սուրբ Գայանեի գերեզմանի վրա. Էջմիածնի Մայր տաճարից մի քանի քայլ հեռավորության վրա, և նույն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկի մասն է։
Գործող ծխական եկեղեցի, Էջմիածնի Մայր տաճարից մի քանի քայլ հեռավորության վրա։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ (համատեղ ցուցակագրված Էջմիածնի, Հռիփսիմեի և Զվարթնոցի հետ)։ Մուտքի արժեքը և ժամերը մեր հետազոտությամբ չհաստատվեցին, ուստի ստուգեք տեղում։
Օգնում ենք ընտանիքներին կազմակերպել եկեղեցական արարողությունները՝ ճիշտ եկեղեցու ընտրությունից մինչև երգչախմբի, լուսանկարիչների և ավանդույթը հարգող ձևավորման ամրագրում։
Դիտել վստահելի բիզնեսներին